SCHAAMTE.BE | Kaat Haest

EVA MOUTON

EVA MOUTON

De eerste editie in een nieuwe reeks van NTGent en De Standaard: De grote gevoelens.

Waarom gevoelens? Omdat zij een dankbaar gemeenschappelijk raamwerk vormen om naar de ons omringende werkelijkheid te kijken. Emoties zijn van alle tijden en sturen vaak de waan van de dag. Of het nu over nervositeit achter de beurscijfers gaat, of over een politicus die betrapt wordt met een kamermeisje. Emoties bepalen in grote mate ons gedrag en dus ook het nieuws — tegelijk zijn het vooral de herkenbare gevoelens die de personages uit het toneelrepertoire zo Memorabel maken.

Als eerste groot gevoel hebben we Schaamte gekozen. Waarom? Omdat we dagen vol schaamte beleven. Hoor de verwijten van schaamteloosheid. Ontslagen werknemers slingeren ze naar de kop van bonusverdienende topmanagers. ‘Ook wij willen delen in de winst!’ Stakende vakbonden krijgen het verwijt voor de voeten gegooid. ‘Ook wij zijn het slachtoffer!’ Onmachtige politici moeten zich schamen, klinkt het op internetfora. ‘Ook wij willen bescherming!’ Om over de falende banken nog te zwijgen. De woedende burgers in de straten van Athene en Madrid. Anno 2012 roept de westerse mens de schaamte luidkeels af over zichzelf. Bang als we zijn om te verarmen. Bang als we zijn voor een milieu dat onherstelbaar beschadigd is. Hoe gaan we met die angsten om? Hebben we meer schaamte nodig? Of moeten we juist nog schaamtelozer durven zijn? Bovendien zegt schaamte ook iets over onze volksaard. Wij Vlamingen en Belgen hebben niet de neiging om hoog van de toren te blazen, maar identificeren ons graag met de underdog. En last but not least is het ook een emotie waar elke acteur mee vertrouwd is, al vanaf het eerste uur: de gêne die gepaard gaat met de eerste stappen op het podium. De schrik om een tekst te vergeten. De angst voor het zwarte gat van waaruit honderden toeschouwers stilzwijgend toekijken. Misschien heeft de Nederlandse schrijfster Connie Palmen het nog het best geformuleerd: ‘Schaamte is gebrek aan empathie met onszelf.’

Op zondagavond 6 mei aanstaande verwachten we u in onze schouwburg aan het Sint-Baafsplein voor een avond vol Schaamte. Datzelfde weekend publiceert De Standaard een themanummer van DS Weekblad, vol verrassende getuigenissen, beelden en reportages die schaamte als invalshoek hanteren. Werken aan dit project mee, in willekeurige volgorde: Frank Focketyn, Wim Opbrouck, Chris Thys, Servé Hermans, Joke Emmers, Naomi Velissariou, Reindert Vermeire, Vincent van der Valck, Wim Helsen, Stijn Meuris, Peter Vermeersch en Bernard Dewulf.

Hiervoor zou een mens zich kunnen (moeten?) schamen…

1) in de winkel aan de kassa staan met een hele rij mensen achter je, net het te betalen bedrag te horen gekregen en beseffen dat je niet voldoende geld bij je hebt
2) een kind slaan
3) liegen
4) bad hair day
5) dat je vader in het openbaar uit zijn krammen schiet tegenover je moeder/ je broer / jou
6) dat je niet van huis wil vertrekken zonder een zoen van je moeder te hebben gehad, al ben je geen kind meer
7) als je ouders je afzetten bij je grootouders om er een week te logeren, dat je dan ’s avonds in je bed huilt omdat je je ouders mist, hoewel je erg veel zin hebt in die week bij je grootouders; niet willen dat ze zien dat je een beetje heimwee hebt, omdat je ze niet wil kwetsen
8 ) over straat lopen met een volle zak boodschappen die plots scheurt; gevolg: al je boodschappen verspreid over het voetpad
9) je weet dat je moeder achter je fietst en wil haar nog iets zeggen, na een tijdje hoor je een fiets dichterbij komen, je begint je relaas en plots blijkt dat je tegen een wildvreemde bezig bent
10) je lach die misschien een beetje abnormaal klinkt
11) je figuur
12) waar je in gelooft, of je al dan niet gelooft
13) kindermisbruik
14) een moord
15) voor de grap tegen je broer zeggen dat je grootmoeder net overleden is, gewoon om te zien wat zijn reactie is
16) je ouders uitmaken voor het rot van de straat
17) dat je schoenen met hieltjes aanhebt, waarvan er één een beetje stuk is en je de hele tijd afwisselend een mooi klakgeluid maakt en bij de volgende stap een schel geluid van een ijzeren punt die de grond raakt
18) iets grappigs vertellen dat niemand grappig blijkt te vinden
19) egoïstisch zijn
20) een snoepje stelen uit een winkel
21) achter iemands rug slecht spreken over die persoon
22) hoe je overkomt naar de buitenwereld toe
23) in het buitenland nog zo je best doen om de lokale taal te gebruiken in contact met de inwoners van dat land en er maar niet in slagen
24) dansen, omdat je weet dat je het niet goed kan
25) dat je niet weet hoe het voelt gekust te worden
26) als je beloofd had iemands geheim te bewaren en het al dan niet opzettelijk toch verklapt
27) je outfit
28) je moet dringend ergens naartoe, maar hebt thuis net erg gehuild; de tranen zijn opgedroogd, maar je ogen zien nog rood, en dan maar hopen dat niemand het ziet
29) vluchtmisdrijf plegen
30) in een volle aula je hand opsteken om iets te vragen aan de docent
31) over de speelplaats lopen, bang om uitgelachen te worden
32) ergens van overtuigd zijn, het in geuren en kleuren aan de man brengen, totdat blijkt dat je het niet bij het rechte eind had met je veronderstelling (en daar dan op gewezen worden)
33) als volwassene nog steeds graag naar liedjes van Samson & Gert en zo luisteren
34) als je plots merkt dat je net je regels hebt gekregen en dat je er niet op voorzien was met alle gevolgen van dien
35) dat iemand die boven je staat je een vraag stelt en dat je geen antwoord hebt, dat je geen idee hebt waar het over gaat
36) dat je thuis financieel krap bij kas zit
37) dat je nooit hebt leren zwemmen/fietsen/…
38) in de winter uitglijden over het ijs in een drukke winkelstraat
39) over het feit dat je huis na twintig jaar nog steeds niet in orde is, bv. dat de muren nog altijd alleen maar zijn bepleisterd
40) dat je de verjaardag vergeet van iemand die je nauw aan het hart ligt
41) hoe je op een foto staat
42) slechte punten op school (ev. incl. de bekendmaking ervan aan je ouders)
43) vertellen aan een vriend hoe je je vanbinnen voelt, blijk geven van je kwetsbaarheid
44) zingen op de fiets wanneer er plots iemand voorbij rijdt/wandelt/…
45) als je na je examen de deur van de aula maar niet open krijgt, omdat die gewoon wat klemt, terwijl er nog tientallen mensen examen aan het afleggen zijn
46) je ware gevoelens voor een bepaald(e) jongen/meisje
47) je seksuele geaardheid
48) voor de tijd die je in de gevangenis hebt doorgebracht
49) naar een verjaardagsfeestje gaan, waarvoor je je moet verkleden
50) als je net een optreden in de muziekschool achter de rug hebt voor je instrument en je zelf weet dat je ‘heel veel fouten’ hebt gemaakt en je het liefst onmiddellijk de zaal uit zou willen rennen maar je niet kan
51) je gewicht
52) puistjes
53) roos in je haar
54) beseffen dat je in een brief aan een belangrijke, professionele instantie, die je net hebt verzonden, een dt-fout/spellingsfout hebt laten staan
55) een moedervlek
56) een litteken
57) dat je vooraan in de klas een spreekbeurt moet geven
58) iets zeggen dat de ander kwetst
59) je eigen naaktheid, zowel letterlijk als figuurlijk
60) je persoonlijke voorkeuren op allerlei vlakken
61) dat je als vrouw voor een tijdje op een mannenfiets moet rijden, omdat jouw fiets bij de fietsenmaker is/momenteel niet beschikbaar is
62) op straat mensen in nood (bv. bedelaars, een kind dat viel, iemand wiens portefeuille op de grond valt) niet helpen en ze straal voorbijlopen, hoewel je weet dat dat niet het juiste is
63) onwetendheid
64) je kan niet goed tekenen
65) te laat komen op een afspraak
66) een afspraak vergeten
67) in een pashokje een kledingstuk niet meer uitkrijgen
68) een belofte niet nakomen
69) tijdens een gelegenheid waarvoor het de bedoeling was dat iedereen zelf iets klaarmaakte/bakte om op te eten, merken dat jouw creatie er het minst smakelijkst uitziet
70) de gedragingen, houding, woorden van een ander
71) je grootte
72) in deze hoogtechnologische wereld niet in het bezit zijn van een computer/een gsm omdat het je aan middelen ontbreekt om er je één aan te schaffen
73) je kind te vondeling leggen
74) in dronken toestand verschijnen op een formele bijeenkomst
75) kindsoldaten rekruteren
76) dat je in een overladen circustent uit het publiek gepikt wordt om tijdens de show te assisteren
77) dat er na meer dan een jaar nog altijd geen nieuwe regering is in België
78) haatmails sturen naar Frank Deboosere om hem te zeggen dat hij de dood van de 5 slachtoffers van het Pukkelpopdrama op zijn geweten heeft
79) er op een feest in het bijzijn van al je vrienden niet in slagen een champagnefles te ontkurken, hoe hard je het ook probeert
80) tijdens het optreden van een koor waarvan je lid bent, plots een valse noot ten tonele brengen, hoewel je zo lang op de liedjes had geoefend
81) plots merken dat je je T-shirt/trui achterstevoren of binnenstebuiten aan hebt
82) je trouwring kwijtspelen
83) iemand straffen voor iets waar die persoon voor niets tussen zat/iemand iets verwijten waarvan je weet dat die persoon er niets mee te maken had
84) de schuld op iemand anders steken
85) je moeder niet helpen in het huishouden, enkel en alleen omdat je geen zin hebt
86) lachen met de ellende die een ander doormaakt
87) toezien hoe iemand lijdt en er geen actie tegen ondernemen (bv. hongersnood in Afrika, natuurramp)
88) een beugel moeten dragen
89) huilen in het openbaar
90) zonder toestemming van de betrokken persoon binnendringen in zijn of haar privéleven (bv. paparazzi)
91) iets niet durven (bv. niet van de springplank in het zwembad durven springen, niet in het diep durven zwemmen)
92) je volledig laten gaan tijdens een dessertbuffet, terwijl je beloofd had gezonder te gaan eten
93) je moet voorlezen tijdens een eucharistieviering en je leest de verkeerde tekst voor
94) na een feest bij een vriend(in) thuis was je mee af en plots laat je een duur wijnglas uit je handen glippen, waarna het met veel lawaai de grond ontmoet
95) zeggen ‘Amai, ’t is hier stil. Is er iemand gestorven of zo?’, wanneer niet veel later blijkt dat dat ook echt het geval is
96) verhaal van een meisje dat een jaar in Finland verblijft met AFS (2011-09-06): “Ik zit hier nu in Finland en ik ben volop bezig de woordjes te leren. Dat lukt natuurlijk niet altijd even goed. Ik durf soms wel eens een woordje te zeggen dat totaal verkeerd is. Zo was ik de tweede dag volop bezig post-its te kleven in het huis. Ik plakte op de sofa ‘paikka’, want mijn woordenboek zei dat het ‘zetel’ betekende, maar het bleek ‘van mij’ te betekenen. Het was wel een beetje gênant toen mijn gastmoeder mij daarover aansprak.”
97) ontbossing
98) je ouders/bepaalde familieleden
99) je kleding/je schoenen
100) vrienden die zich zat drinken
101) zelfmoordgedachten hebben
102) je even heel ongelukkig voelen
103) allergie
104) rommel in je huis als je bezoek hebt
105) op kamp toch maar 2x/dag je tanden poetsen, net als alle anderen, om niet te moeten toegeven dat je het bij je thuis eigenlijk maar 1x/dag doet
106) je voor- en/of familienaam
107) je schamen omdat je je schaamt

Researcher Brene Brown vertelt in dit filmpje hoe ze in haar onderzoek naar ‘menselijk contact’ geïntrigeerd raakt door gevoelens van schaamte en angst, en uiteindelijk de kracht van kwetsbaarheid ontdekt.

Voor haar onderzoek neemt Brene Brown honderden interviews af en leest ze duizenden verhalen over ‘menselijk contact’. En het valt haar op hoe vaak het gevoel ’schaamte’ naar boven komt. Schaamte kan begrepen worden als de angst voor het verbreken van contact: “is er iets aan mij, dat anderen te weten kunnen komen, en waardoor ik het niet meer waard ben om contact mee te maken, om lief te hebben?”

Dat brengt haar ertoe om de mensen in haar onderzoek op te delen in twee groepen: zij die zichzelf niet goed genoeg vinden, die geen genoegen nemen met wie ze zijn; en zij die dat wél kunnen, en daardoor ook vinden dat ze het waard zijn om geliefd te worden. Wat de laatste groep mensen gemeen hebben, zijn vier eigenschappen: moed (de moed om jezelf te laten zien zoals je bent, met al je onvolkomenheden), medeleven (mildheid voor jezelf en voor de anderen), contact (ontmoetingen aangaan met andere mensen vanuit je authenticiteit, niet vanuit wie je zou willen zijn, maar vanuit wie je bent — dat is een voorwaarde voor wezenlijk contact) en kwetsbaarheid (kwetsbaarheid durven omarmen, weten dat wat je kwetsbaar maakt, je ook mooi maakt — kwetsbaarheid zien als noodzakelijk, niet als angstaanjagend, ook niet als comfortabel).

Vaak proberen we onze kwetsbaarheid te verdoezelen, maar wat we niet beseffen, is dat we op die manier het ervaren van àlle emoties verdoven. Kwetsbaarheid is niet enkel een gevoel waaruit negatieve emoties als schaamte en angst kunnen voortkomen, maar het is ook een noodzakelijke voorwaarde om geluk, genot en schoonheid te kunnen ervaren.

Hoe proberen we kwetsbaarheid te verdoezelen?
We maken alles wat onzeker en twijfelachtig is, zeker (bv. in het geloof, de politiek: fundamentalisme i.p.v. discussie); we maken alles perfect (bv. plastische chirurgie, perfecte kinderen willen opvoeden); we doen alsof ons gedrag geen invloed heeft op andere mensen (bv. onze fouten negeren i.p.v. ons te excuseren).

Wat is de andere weg?
Jezelf durven laten zien, in alle kwetsbaarheid en imperfectie; durven liefhebben met heel je hart, ook al zijn er nooit garanties; dankbaar zijn en genieten; en vooral: weten dat jij genoeg bent, dat je het waard bent om geliefd te worden.

Dit gedicht schaamt zich gedicht te zijn
woede wil andere wapens dan woorden
ja het schaamt zich gedicht te zijn en geen schot
waarmee het – dichter – jouw beul kan
vermoorden.

LUCEBERT

De sabelsprinkhaan wilde zich ook wel eens schamen, net als iedereen.
Maar hij wist niet wat dat was en hoe dat voelde.
Hij ging naar de boktor.
‘Ik ben zo zelfingenomen, boktor,’ zei hij. ‘Ik vind mijzelf het bijzonderste dier dat er bestaat. En dat ben ik ook. Kijk maar.’
Hij draaide op zijn hakken in het rond.
De boktor wierp een blik op hem en ging toen door met zijn werk: een toeter maken voor de kikker, zodat zijn gekwaak tot voorbij de horizon te horen zou zijn en iedereen die daar woonde er ook eens van genieten kon.
‘Ik heb me nog nooit ergens voor geschaamd,’ ging de sabelsprinkhaan verder. ‘En dat wil ik ook wel eens. Ik wil alles wel eens. Als ik me heb geschaamd wil ik gaan tobben, dat heb ik ook nog nooit gedaan, en daarna wil ik tot inkeer komen. Er is zòveel…’
De boktor had nog wat schaamte liggen. Wel ja, dacht hij.
De sabelsprinkhaan wreef zijn voelsprieten over elkaar en zei: ‘Ik ben zeer benieuwd.’
De boktor gaf hem de schaamte. Maar hij was met zijn gedachten bij de vérreikende toeter voor de kikker, en gaf veel te veel.
De sabelsprinkhaan dankte hem, ging naar buiten, werd vuurrood, holde weg, verschool zich achter een boom, stak zijn hoofd daar onder de grond, verscheurde — met zijn hoofd onder de grond — zijn kleren, stikte bijna en vond het verschrikkelijk dat hij de sabelsprinkhaan was.
Hij hoopte vurig dat niemand hem zou zien en vreesde dat de wenkbrauwmotmot langs zou komen en smalend op zijn vuurrode, verfomfaaide lijf zou neerkijken, terwijl zijn hoofd nog onder de grond zat.
‘Ach ja…’ hoorde hij hem al zeggen, ‘een van ons moet de gewoonste zijn… dat hij dat is… tja… in feite ben ik hem nu al vergeten… alleen al die onbeduidende benen… en dat nietszeggende ruggetje… hu…’ En hij zou vlug doorlopen.
Toen het donker werd trok de sabelsprinkhaan zijn hoofd uit de grond en sloop zo onopvallend mogelijk terug naar het huis van de boktor.
Hij klopte op de deur. ‘Boktor, boktor…’zei hij zachtjes, terwijl de zweetdruppels van zijn voorhoofd alle kanten opspatten. ‘Kan ik ook onzichtbaar worden?’
Maar de boktor sliep al.
De sabelsprinkhaan schoof de schaamte onder de deur door en liep het bos in.
Hij rechtte zijn rug en keek fier om zich heen. Niemand zag hem. Die verschrikkelijke wenkbrauwmotmot slaapt natuurlijk al, dacht hij. Die is moe van belachelijkheid. Ik kan er gewoon niet bij hoe belachelijk die is.
Hij liep verfomfaaid, maar zelfingenomen verder. Ik ben weer bijzonder, dacht hij, en wreef zich in zijn voelsprieten.
Maar zijn zelfingenomenheid was zwaar geworden en leek als een steen op zijn rug te liggen, en of hij weer het bijzonderste dier was dat er bestond wist hij niet zeker meer, en hij wist ook niet hoe hij daar achter kon komen.

TOON TELLEGEN

(c) Willy Wtterwulghe

Een meisje wil actrice worden maar blijkt een groot talent te hebben om zich te schamen. Een vervelende eigenschap voor iemand die op een podium wil staan. Ze gaat op zoek naar mensen die haar schaamtegevoel herkennen, of juist niet. Met hun stemmen en verhalen legt ze de mechanismen van schaamte bloot.

SCHAAMTE.BE documentairetheater voor jongeren
VAN & MET Kaat Haest
REGIE Lucas Vandervost
PUBLIEK 15+ / scholen: 5e & 6e middelbaar
PRODUCTIE De Tijd
BOEKINGEN info@detijd.be of +32 (0)3 231 62 86

“De pudeur die wij kennen wat onze vleselijke lusten betreft, is (…) voornamelijk ingegeven door de katholieke kerk. Rouwig ben ik daar niet om, want het is dé verdienste van de joods-christelijke moraal dat ze ons met schaamte heeft opgezadeld. Schaamte is het krachtigste afrodisiacum dat er is.”

(In: De Morgen, zaterdag 23 april 2011, p. 65)‎

JAN WILLEM GEERINCK

Een man dacht dat hij vrij was
en een engel sloeg hem neer

de man zei dat hij vrij was
en weer sloeg de engel hem neer

de man zei opnieuw dat hij vrij was
en opnieuw sloeg de engel hem neer

toen schreeuwde de man dat hij vrij was,
dat hij altijd vrij was, dat hij nooit iets anders dan vrij zou zijn,
maar de engel sloeg hem tot bloedens toe neer

en schaamte en vergeefse moeite woeien op
en verspreidden zich als stof
over de grijze aarde

en de man stamelde dat hij vrij was,
dat hij dacht dat hij vrij was

en de engel vloog weg.

TOON TELLEGEN

Wij stonden in de keuken, zij en ik
Ik dacht al dagen lang: vraag het vandaag.
Maar omdat ik mij schaamde voor mijn vraag
wachtte ik het onbewaakte ogenblik.

Maar nu, haar bezig ziend in haar bedrijf,
en de kans hebbend die ik hebben wou
dat zij onvoorbereid antwoorden zou
vroeg ik: waarover wil je dat ik schrijf?

Juist vangt de fluitketel te fluiten aan,
haar hullend in een wolk die opwaarts schiet
naar de glycine van het tuimelraam.

Dan antwoordt zij, terwijl zij langzaamaan
druppelend water op de koffie giet
en zich de geur verbreidt: ik weet het niet.

MARTINUS NIJHOFF

SOFIE & KATRIEN RUTS

Het ergste is als ik wc-papier moet
halen dat in de reclame is, want
dat verkopen ze met vierentwintig
rollen samen in doorzichtig plastic,

zodat iedereen op straat ziet wat het
is en denkt: nou zeg, dàt kind gaat
prinsheerlijk zitten poepen! Terwijl
ik nòòit zelf toiletpapier zou kopen

als het niet van mama moest. Ik kijk
naar de grond; ik kan toch niet tegen
iedereen op straat roepen: ‘t is voor
mijn moeder! Het is voor mijn moeder!

TED VAN LIESHOUT