Vier Afrikaanse vrouwen laten alles achter, op zoek naar een beter leven. Ze worden alle vier naar Antwerpen gesmokkeld door dezelfde pooier, een zwaarlijvige Nigeriaanse man die Dele heet, en komen in de prostitutie terecht. Een van de vrouwen, Sisi, sterft. Haar dramatische lot dwingt de andere vrouwen tot een genadeloos zelfonderzoek. Waarom hebben ze het zover laten komen met hun leven? In ‘Fata Morgana’ vertelt Chika Unigwe het verhaal van de vrouwen achter de ramen van de Vingerlingstraat. Ze zijn aangespoeld op een plek waar zich niets dan de resten van de samenleving bevinden. Elk gezicht daar is inwisselbaar en geschiedenisloos.
Ischa Meijer was de beste interviewer van Nederland. Deze bundel is daarvan het bewijs. In tientallen interviews ontstaat het beeld van iemand die alles durfde te vragen, en meestal nog antwoord kreeg ook. Ischa Meijers methode had tot gevolg dat geïnterviewden meer over zichzelf prijsgaven dan ze zich hadden voorgenomen. Dat leverde bijzondere portretten op, en spectaculaire interviews.
Meijer interviewde Annie M.G. Schmidt voor de avro-televisie. Het was de laatste aflevering van een vierdelige documentaire over de schrijfster, gemaakt door Bos Bros tv-productie.
Een schitterend gebrek vertelt het verhaal van de 16-jarige Casanova die smoorverliefd wordt op de 14-jarige Lucia, de beeldschone dochter van de conciërge van het landgoed Pasiano. Omwille van haar jeugdige leeftijd belooft Casanova later terug te keren om zich met haar te verloven. Ondertussen zal Lucia opgevoed worden tot een echte dame. Helaas slaat het noodlot toe: Lucia krijgt pokken, overleeft de ziekte, maar haar gezichtje is voor altijd verminkt…
Schitterend Gebrek, De Tijd (najaar 2006 & voorjaar 2009)
De actrices in Schitterend gebrek zijn ongeveer even jong als Michael J.Fox ten tijde van Back to the Future. Zij hebben nog een hele toekomst vóór zich. Veel is nog omkeerbaar.
Ze blikken met het personage Lucia, uit de roman Een schitterend gebrek van Arthur Japin, terug op haar verleden; gaan achteruit in de tijd tot aan de onomkeerbare gebeurtenis in het leven van een verliefd meisje. Door dom toeval liep het helemaal mis met de prille liefde tussen Lucia en haar Casanova.
Enkele decennia later, in het heden, ontmoeten de vroegere geliefden elkaar opnieuw in de loge van een Amsterdamse schouwburg – al weet hij dat niet. Vanachter haar sluier is Lucia de toeschouwer van haar leven.
Het is veiliger de liefde te beschouwen dan ze te beleven.
Van alle schaamtelijkheden staat schaamte ongeveer bovenaan op de ladder der menselijke zwaktes, ergens tussen wraak en jaloezie in.
‘Schaamte is een destructieve kracht die gevoed wordt door angst’, vertelde me onlangs een vrouw met hersenen. Al zijn slimme brains voor sommige – vooral single – lady’s eerder een last dan een lust op hun kruistocht naar de ultieme liefde.
Maar vrouwen schamen zich voor zoveel, dus ook voor hun uit de kluiten gewassen hersenen. Niet verwonderlijk toch als je geboren wordt met iets tussen je beentjes dat meteen ’schaamlippen’ wordt gedoopt.
Nomen est omen.
Bijgevolg is bijna alles voor een vrouw een aanleiding om het schaamrood over haar wangen te jagen.
Ze schaamt zich voor haar witte was die niet wit genoeg is volgens de reclame. Ze geneert zich voor haar vuile vaat, haar pruttelende darmflora, voor de wildgroei op haar benen, de stofophopingen in kieren en spleten van haar plankenvloer. Schaamte bekruipt haar bij de aanblik van haar kinderen, want intelligentie wordt naar het schijnt via de vrouw doorgegeven. Ze schaamt zich zelfs voor haar hond wanneer die niet op het hondentoilet wil in tegenstelling tot die van de buurman. Waarom heeft zij zo gefaald in de opvoeding van haar poedel? Om nog maar te zwijgen over de alom bekende schaamte voor billen, borsten of brains en tegenwoordig zelfs de schaamlippen. Die zien er van nature al wat verfrommeld uit, maar nu glossy plastische chirurgijnen ze hoofdschuddend onder de loep nemen, beginnen die lippen ook nog eens angstwekkend te groeien in het hoofd van vele vrouwen. De vrouwelijke schaamstreek is uitgegroeid tot de minst geliefde streek ter wereld. Ze is zelfs een bron van schaamte voor sommige mannen wanneer die zich in het kruis getast voelen telkens als hun vrouw vrij en vrolijk naar de wereld lonkt.
Maar ook mannen hebben het niet onder de markt ondanks hun fiere fluit en krachtige kruis. Ze mogen het dan al iets minder nauw nemen met hygiëne en woekerend buikvet, als de schaamte door hun lijf kruipt, krijgen zij hun bougie zelfs niet aan de praat.
Niettegenstaande de hoopvolle sixties is de strijd tegen de schaamte nog niet gewonnen. De wurggreep van de perfectie heeft nog maar weinig van haar grip gelost, wel integendeel. Vele vrouwen – en ook sommige mannen – gaan van den ochtend tot den avond gebukt onder deze loodzware last. De berg eisen die beklommen moet worden, groeit elke dag. Ze mogen niet falen en indien toch, hebben ze het alleen aan zichzelf en hun onvermogen te danken. Wat een leven!
Gelukkig is er nog één drift die met kop en schouders boven de schaamteuitsteekt, met name de jaloezie.
Jaloezie, dat sluipende gif. Aangestoken door jaloezie gaan we zelfs het mail- en telefoonverkeer van onze geliefde checken. We moesten ons schamen.
* Schaamte is een psychosociale emotie waarbij de angst om niet door de groep geaccepteerd te worden centraal staat. Schaamte is daarmee een sterk cultureel bepaald fenomeen.
* Oosterse culturen als die van de Arabieren en de Indiërs worden wel schaamteculturen genoemd, terwijl de westerse cultuur van oudsher een schuldcultuur is. Maar stilaan wordt in het Westen schuld door schaamte overschaduwd.
* Maar om alle ellende even te vergeten, mag u vandaag – schaamteloos – soelaas zoeken op internet. Surf eens naar Beth Ditto’s Stand in the way of control @ Solidays op YouTube.
“TWEE OUDE VROUWTJES schaamden zich dat ze waren zoals ze waren: klein, rimpelig, bevend, schuifelend.
Als ze toevallig naar elkaar keken sloegen ze hun ogen neer, en ze zeiden zo weinig mogelijk tegen elkaar.
Ze kleedden zich uit in het donker, keken nooit meer in een spiegel. En als de een ’s nachts in haar slaap haar arm om de ander sloeg, iets vriendelijks droomde, dan schoof de ander – als ze wakker was – zo ver mogelijk naar de rand van het bed, lag daar doodstil en met koude tenen.
Ze schaamden zich voor alle mensen die ze kenden. Ze schaamden zich dat ze binnen afzienbare tijd ziek en gebrekkig zouden worden. Ze schaamden zich vooral dat ze dood zouden gaan, met alles wat daaraan te pas kwam: het constateren van de dood, het afleggen, het opbaren, het zingen, het snikken, het begraven. Al die vreemde mensen om hun koude lijf.
Ze rilden als ze aan zichzelf dachten.
Ze zaten meestal zwijgend in hun stoel in hun grote, schemerige kamer en probeerden voortdurend zich iets moois te herinneren. Maar hun schaamte liet dat niet toe. Ze moesten hoesten en ze moesten zuchten. En soms moest een van hen zachtjes huilen.
De ander durfde haar dan niet te troosten. Ik weet niet meer hoe dat moet, dacht ze, misschien doe ik het wel averechts.
De een vond het afschuwelijk dat ze zich zo schaamde, en haatte bovendien ook nog dat gevoel van afschuw in zichzelf.
De ander was, wat haar betreft, liever een hond geweest, van een soort dat zo’n jaar of tien wordt, of een vlinder. Liever nog, dacht ze, waren mensen andere wezens geweest, toen ik als een van hen geboren werd.” (p.27-28)
de schaamte van de man
is te zwaar om dragen en hij duwt
haar in de hoek naast het zelfportret.
daar stapelt zich na jaren de schaamte op,
hoger en hoger tot er nieuwe pas op
de stapel, het evenwicht verliest
en over de oude glijdt
tot de hoek te klein is
en een kamer wordt,
de kamer een huis
dat door de schoorsteen schaamte rookt
en waarvan zelfs in de schaduw
schaamte huist.
Vier generaties vrouwen kijken terug naar het meisje dat ze ooit waren, naar een verleden waarin niets mocht, maar soms veel gebeurde. Hun woorden zoeken een weg om te vertellen wat meestal verborgen bleef.
Over seksuele voorlichting en hoe die al dan niet werd ontweken, over de allereerste menstruatie en de schaamte, over de verhaaltjes en het bijgeloof er rond. Ze weten nog goed hoe het was, die eerste keer. En hoe ze moesten voorbehoeden door voorzichtig te zijn en zeker niet te zingen in de kerk.
Kortom, over de lusten en de lasten van de liefde. Over idolen, maten en gewichten en schoonheidsidealen die evolueren. En over de goesting ook…
“Oneerlijke kleederdracht stompt geleidelijk uw schaamtegevoel af. Uw schaamtegevoel! Die edele gave der natuur die u, als van zelf weerhoudt van het oneerbare… Uw schaamtegevoel! Die fiere afweer der ziel tegen de wilde drift, die zalige schutse uwer woord!” (p.103-104)
Schaamte is een gevoel waarmee veel mensen moeite hebben en dat ze het liefst – uit schaamte? – zouden vergeten. Veel mensen hebben het met psychologen, psychotherapeuten en psychiaters over schaamte. Dikwijls begrijpelijk, omdat intense schaamte een enorme handicap kan zijn in het contact met andere mensen.
In ‘Waarom vrouwen zich meer schamen dan mannen’ wordt met behulp van visies vanuit de psychologische praktijk, literatuur, filosofie, geschiedenis, cultuur en religie een beeld geschetst van deze, volgens Darwin, meest menselijke emotie. Er wordt gekeken naar de biologische verschillen, de functie of waarde van schaamte en of schaamte een lichamelijk of psychisch verschijnsel is.
Uit wetenschappelijk onderzoek van de afgelopen twintig jaar weten we inmiddels dat er sterke verbanden zijn tussen een teveel aan schaamte en depressies, pathologische angst, eetstoornissen en tal van andere problemen. Omgekeerd zijn er aanwijzingen dat een gebrek aan schaamte leidt tot een grotere kans op egoïsme, geweld en crimineel gedrag.
De titel deed me denken aan de reeks van Allan en Barbara Pease (o.a. ‘Waarom mannen liegen en vrouwen altijd schoenen kopen’), maar dit boek graaft – gelukkig – een stuk dieper. Het is herkenbaar en vlot geschreven, met concrete voorbeelden en getuigenissenen, én daarnaast ook stevig wetenschappelijk onderbouwd.
Baneke benadrukt doorheen zijn boek de verscheidenheid van de emotie ’schaamte’: van het vijgenblad van Adam en Eva, over de hybris van de Grieken, tot de macht van Hitler.
“Er zijn verschillende ingangen mogelijk om het schaamtesysteem in werking te zetten: door een externe beschamende stimulus, door een hormonale verandering, door een fantasie over iets schaamtevols, mogelijk door een depressie, en nog diverse varianten. Mijn conclusie is dan ook dat we niet alleen moeten kijken naar de overeenkomsten tussen al die verschijnselen alsof er slechts één type schaamte of schaamtesysteem zou bestaan, maar dat het nodig is om juist de variaties in kaart te brengen.” (p.157)
“Stel je voor dat iemand zijn ondergang tegemoet gaat, met opzet, en je kunt hem redden – red je hem dan? Stel je een operatie voor en een patiënt die verslaafd is aan drugs die de anesthesie nadelig beïnvloeden, maar die zich schaamt dat hij drugs gebruikt en het niet wil vertellen – praat je dan met de anesthesist? Stel je een proces voor en een verdachte die bestraft wordt als hij verzwijgt dat hij linkshandig is en daarom de daad, die met de rechterhand werd uitgevoerd, niet kan hebben begaan, maar die zich ervoor schaamt dat hij linkshandig is – zeg je dan tegen de rechter wat het probleem is? Stel je voor dat hij homo is, als homo de daad niet kon hebben begaan, maar zich ervoor schaamt dat hij homo is. Het gaat er niet om of men zich moet schamen linkshandig of homo te zijn – stel je alleen maar voor dat de verdachte zich schaamt.” (p.123-124)
Een boek over schaamte in 54 foto’s en één inleidend essay.
Tijs Goldschmidt, bioloog en schrijver, werd in het voorjaar van 2004 als gastconservator gevraagd om een selectie te maken uit de foto’s van het enorme Spaarnestad Fotoarchief, met ’schaamte’ als leidraad. Van 18 september tot en met 5 december 2004 werd zijn selectie tentoongesteld in het Frans Hals Museum in Haarlem.
De foto’s werden ook verzameld in dit boek. Als inleiding schreef Goldschmidt een essay over zijn zoektocht door het enorme archief en zijn persoonlijke keuze van de foto’s.
Dit is het allereerste boek over schaamte dat ik eind augustus ‘las’. Het vertrekpunt van mijn project.
Ik onthou vooral enkele beelden, maar ook een paar citaten.
“Wie zich schaamt heeft naar zichzelf gekeken en geconcludeerd dat hij zich niet heeft gedragen conform de regels van de groep waar hij zo graag bij wil horen. Hij veracht zijn eigen gedrag en walgt in het ergste geval van zichzelf.” (p.6)
“Schaamte kunnen voelen en ernaar handelen is belangrijk voor elk lid van iedere gemeenschap, een dorp, een club, een kerkgenootschap of een bataljon in het leger. Schamen mensen zich niet voor de juiste dingen en op de juiste momenten dan kunnen zij een groep door schaamteloos gedrag volledig ontwrichten.” (p.6)
“Een denkbeeldige scène: een klant verlaat een bordeel aan de Amsterdamse wallen en moet twintig, dertig moeilijke meters lopen voordat hij weer is opgegaan in de massa. In die tijd maakt hij een metamorfose door van te betrappen ‘hoerenloper’ tot anonieme burger. Pas daarna kan hij desgewenst opnieuw voorwenden iemand te zijn die even een kopje thee gaat drinken bij een vriend die daar nu eenmaal in de buurt woont.” (p.7-8)
 "De interviewer en de schrijvers")
